چرائی و چگونگی بیان اخبار مربوط به قیامت ؟
« باسم اللّاه الرحمان الرّحیم »
« السّلام علی رسول اللّاه و اهل بیته الاطهار ، سیّما حجّه بن الحسن المهدیّ »
سخنی پیرامون چگونگی تحقق مقدمات قیامت و محاسبه آخرت
مقدمه : در باره حوادث و وقایع مقدماتی قیامت ، عموما چنین فرض می کنند که : ابتداء یک سلسله حوادث پی در پی و تدریجی در دنیا رخ می دهد و انسانها هم ناظر بر آن حوادث خواهند بود ، و سپس قیامت رخ می دهد و به اعمال انسانها رسیدگی می شود . و همچنین گاهی گفته می شود که بیان وقائع مربوط به قیامت در قران ، برای ترساندن و وادار کردن مردم به تسلیم و عبودیت است .
اولاً : از آیات قران به دست نمی آید که همه انسانها ، ناظر و شاهد وقوع حوادث مقدماتی باشند زیرا : تحقق قیامت ، بر مبنای دو « نفخ صور» و به اصطلاح فرمان الاهی ؛ و همچنین« بغتة » و ناگهانی و سریع ، رخ خواهد داد .
ثانیاً : منظور از بیان وقایع اولیه و ثانویه ، ایجاد هول و ترس برای تسلیم شدن نیست . بلکه بیان آن وقایع اولیه و ثانویه برای ارتقاءء معرفت توحیدی در انسان است .
مطالب و مفاهیم مربوط به قیامت را می توان به دودسته تقسیم کرد :
الف : انباء الغیب ، اخبار غیبی پیرامون مسائل مقدماتی قیامت . این اِخبار از آینده ، مصداق واقعی آن دسته از امور غیب دارد که تنها خداوند از آن خبر می دهد .
مانند آیات ( نقل به ترتیب نزول سور) :
سوره 4/ مزّمّل آیات : يَوْمَ تَرْجُفُ ٱلْأَرْضُ وَٱلْجِبالُ ، وَ كـانَتِٱلْجِبالُ كَثِيبًا مَهِيلًا ( 14) ... فَكَـيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتمْ ، يَوْمًا يَجْعَلُ ٱلْوِلْدانَ شِيبًا (17) أَلسَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ ج ، كانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا (18) إِنَّ هاذِهِ تَذْكِـرَةٌ ، فَمَنْ شاءَ ٱتَّخَذََّ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِيلًا (19)
سوره 5 / مدّثٍر » آیات : فَإِذا نُقِرَ فِي ٱلنّاقُورِ (8) فَذالِكَـ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ (9) عَلَی ٱلْكافِرِينَ غَيْرُيَسِيرٍ (10)
سوره 7 / تکویر آیات : إِذَا ٱلشَّمْسُ كُوِّرَتْ (1) وَإِذَا ٱلنُّجُومُ ٱنْكَـدَرَتْ (2) وَ إِذَا ٱلْجِبالُ سُيِّرَتْ (3) وَ إِذَا ٱلْعِشارُ عُطِّلَتْ (4) وَ إِذَا ٱلْوُحُوشُ حُشِرَتْ (5) وَ إِذَا ٱلْبِحارُ سُجِّرَتْ (6) وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ (7) وَإِذَا ٱلْمَوْئُودَةُ سُئِلَتْ (8) بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ (9) وَإِذَا ٱلصُّحُفُ نُشِرَتْ (10) وَإِذَا ٱلسَّماءُ كُشِطَتْ (11) وَإِذَاٱلْجَحِيمُ سُعِّرَتْ (12) وَ إِذَا ٱلْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ (13) عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ (14)
سوره 73 / إبراهيم آیه 48 : يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّار
شرط درک اینگونه اخبار ، ایمان به صدق گفتار خداوند ، و رسالت نبی ، و وحی است ، رؤیت انسانها در تحقق این وقایع و اخبار ، شرط وقوع آن حوادث نیست . ودر هیچ یک از آیات قران ، سخنی از رؤیت آن مقدمات به وسیله انسان مطرح نشده . بلکه وقوع این مقدمات ، همزمان با مرگ همه انسانها و ناگهانی است :
« سوره 39/ الأعراف آیه 187 : يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ : أَيَّانَ مُرْساها ؟ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي ، لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ، ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ، لا تَأْتيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً ، يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها ، قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّاهِ ، وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ » .
این واقعه پس از دو فرمان 1- فرمان و نفخ صور اول برای مرگ انسانها و دگرگونی زمین و آسمان و کوه و دریا و خورشید و ماه و ستارگان 2- فرمان و نفخ صور دوم برای حضور در محشر برای محاسبه اعمال رخ می دهد :
سوره 59 / الزمر آیه 68 : « وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ ، فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ ، إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ، ثُمَّ نُفِخَ فيهِ أُخْرى ، فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ »
و اصل بیان قران در باره آن دو نفخه و فرمان و بیان حوادث هم برای ایجاد خوف و ترسیدن نیست . بلکه اهداف این انباء و اخبار تنها درک ملکوتی پیدا کردن به فقر خود و غنای الاهی است . و باور کنیم که خداوند : اللّاه و مالک و خالق و محیی و ممیت و ... است ، به تعبیر دیگر این که تنها اوست که خلق می کند و فنا میسازد . اگر این معرفت به خداوند در هر فردی پیدا شود موجب توجه به نفس و انجام وظائف از جانب آن فرد خواهد شد ، خود نشانه وجود بالاترین درجه معرفت در انسان است .
اگر ترس از حوادث هول انگیز ما را به خدا توجه دهد ، و عبادت ما مبنای ترس جان باشد ، هم معرفت و هم عبادتمان در درجات پائین است ، ممکن است نتیجه بدهد ، اما برای کسانی که به این احساس نرسیده اند ، و خوف معرفتی هم نسبت به خداوند ندارند ، ایمانشان هم دوام و اثر نخواهد داشت .
اگر خداوند میفرماید « ... یؤمنون بالغیب و یقیمون الصلاه » ، منظور خداوند طلب ایمان در سایه ترساندن نیست ، بلکه طلب ایمان در سایه معرفت به قدرت و حکمت و لطف و عنایت و همه اسماء و صفاتی است که با آن می توان خدای حقیقی را عبادت کرد .
طرح مسائل مقدماتی قیامت مانند : درهم ریختن زمین و آسمان و ستارگان و کوه و دریا و مرگ و میر موجودات این نیست که به انسان بگوید : ایمان بیاور والّا باتو چنین و چنان می کنم .
روش قران در طرح حوادث عجیب و شگفت عالم خلقت در مرحله مقدماتی قیامت ، دعوت به بالا بردن درک معرفت به خداوند است ، نه ایجاد اطاعت از طریق ترساندن آدمهای ترسو : « بخواب ، والّا لولو میاد تو رو میخوره » ، چنین و چنان کن والّا تورا به جهنّم می اندازم ؟!!! .
خداوند « لولوی اعظم » نیست ، او نظام بخش عالم و صاحب قدرت حکیمانه است که « بیده ملکوت کلّ شیء » است . و به واسطه عنایت و لطفش برای انسان آنچه واقع خواهد شد را به انسان می گوید ، تا انسان قدر خود و خدای خود را درک کند ، و از جلب و جذب به زندگانی حیوانی محض خارج شود و باتمام جسم و روحش تسبیح گوی خدای « حیّ و قیّوم و مالک و قادر ، شود که « یسبح للّاه ما فی السماوات و الارض » که اگر هیچ انسانی هم تسبیح و عبودیت او نکند ، بر دامن کبریاش ننشیند گرد .
این از حقارت انسان است که گمان می کند ، خداوند به تسبیح و عبودیت او نیازدارد ؟!!! بیمار محتاج طبیب است . جاهل محتاج عالم است ، فقیر محتاج غنیّ است ، انسان محتاج خداوند است . خداوند می گوید تا انسان به کمال معرفت برسد .
قصد خداوند ایجاد رعب و وحشت و تسلیم و تحقیر انسان نیست ، تا پس از ایجاد تحقیر و ترس بر حال انسان بخندد و از گریه و عبودیت او احساس لذت کند و سپس به او لطف و عنایت نماید .
انتساب این نوع معرفت آفرینی به خداوند ، نشان دهنده سوء ظنّ و انتساب حدّ و نقص به خداوند است .
« چشمها را باید شست ،
قلبها را باید رُوفت ،
جور دیگر باید دید ،
شکل دیگر باید گفت .
خلاصه آنکه : مقصود از انباء و اخبار از وقایع مقدماتی قیامت برای :
1- درک خرد ورزانه و تفکر عقلانی نسبت به وضعیت آینده جهان محسوس.
2- بیداری وجدان برای قبول آنچه از آن آگاه نیستیم که دانستنش مسیر زندگی انسان را تغییر می دهد .
3- بررسی وضعیت موجود و وظائف انسانی خود که بعد از یقین به صحت آن با توجه به این که منبع خبر حفیفتی علیم و حکیم است
4- ایجاد احساس امنیت روانی و روحی و قلبی ، در سایه بر پرهیز از فساد و انجام خیرات
5- پیدایش انگیزه برای کمال خواهی و زیبائی دوستی و حقیقت خواهی و...
6- قبول و باور به این دسته از اخبار ، نیازی به تهدید و ترساندن انسان نیست ، و ضرورت هم ندارد که حتما وقوع اخبار اعلام شده را یکایک انسانها به طریق « عین الیقین » و شهود عینی ادراک کنند ، تا واقع شدن آن مقبول به نظر برسد ؟!!!
ب : انباء و اخبار در باره وقایع پس از مرحله مقدماتی قیامت :
اِخبار و اعلام قطعی و شهودی نتایجی که انسان از نیّّات و رفتار و گفتار خود ، در نقطه پایان راه طی شده زندگانی ، به صورت مجازات و پاداش ، در قیامت به دست می آورد .
این اخبار نیز ناظر بر محصولی است که هر انسانی ، از افکار و اعمال خود به دست می آورد و با آن اعمال و افکار ، قدر و منزلت خود را نشان می دهد . در معرفی و بیان این اخبار نیز خداوند در جستجوی منافع خود نیست ، او در صد نشان دادن حقیقت هر نیّت و فکر و عمل و رفتار و گفتاریست که انسان از روی رغبت و معرفت توجیدی و یا شرک و کفر برای خود حاصل کرده است .
جهنّم ، زندان و شکنجه گاه « خود ساخته » انسان است ، آن کس که در سایه ستمگری خود زندگی کرد ، سایه جهنّم را به گستره و وسعت ظلم خود بر روی خویش می گستراند . جهنّم مصنوع و خانه خود ساخته ظلم ظالم برای خویش است که خداوند آن را نصیب خود او می نماید . ظلم بیشتر خانه جهنّمی او وسیعتر و پر مساله تر « هرکه بامش بیش ، برفش بیشتر » .
اگر خداوند نتیجه زحمت و رنج خود خواسته کسی را در آخرت نصیب او نکند در حقش ظلم کرده در حالی که در وصف صالحان و همچنین بدکاران در قران ، سوره 61 فصّلت ، آیه : « مَنْ عَمِلَ صالِحًا فَلِنَفْسِهِ ، وَ مَنِِِْ أَساءَ فَعَلَيْها ، وَما رَبُّكَـ بِظَلّامٍ لِلْعَبِيدِ (46) » عاقبت صالح و فاسد را توصیف کرده
و در وصف حال مشرکان و کافران خصوصاً در سوره 104 حج ، آیات : « ثانِیَ عِطْفِهِ ، لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ ٱللّاهِ لَهُ فِي ٱلدُّنْيا خِزْیٌ ، وَ نُذِيقُهُ يَوْمَ ٱلْقِيامَةِ عَذابَ ٱلْحَرِيقِ (9) ذالِكَـ بِما قَدَّمَتْ يَداكَـ ، وَ أَنَّ ٱللّاهَ لَيْسَ بِظَلّامٍ لِلْعَبِيدِ (10) » نیز بیان کرده که : « آنچه کنی به خود کنی ، گر همه نیک و بد کنی » .
بنابر این بیان اوصاف بهشت و جهنّم برای صالح و فاسد ، به خاطر ایجاد طمع و ترس نیست ، بیان و معرفی نتائج و محصول خود خواسته و خود ساخته انسانی است که محصل خود و موقعیت خود را از پیش به رنج و شکنج دنیائی برای خویش می فرستد .
اخبار غیبی قرانی و روایات اهل بیت علیهم السلام را در ترسیم و تصویر مراحل مقدماتی قیامت و مراتب و موقعیّت ثانوی قیامت و آخرت و اشکال بهشت و جهنّم را از بابت عنایت و لطف خداوند باید دید ، که او « آنچه شرط بلاغ است با تو می گوید ، تو خواه از سخنش پند گیر خواه ملال » .
خداوندا بر معرفتمان و توفیق عملمان در جهت رضای خود بیافزا .
« اللّاهم وفّقنا لما تحبُّ و ترضی »
20/11/96 - چالوس – بزرگ مقام - التماس دعا